Dạo này mình khá thích nghe Nửa Hồn Thương Đau của nhạc sĩ Phạm Đình Chương. Cái bài gì mà đang vui nghe cũng thấy chợt mơ chợt tỉnh, chẳng biết chuyện chia lìa bắt đầu từ ai mà “tình thì đã chết trong tôi” tự lúc nào. Nhưng chết thì chẳng chết hẳn cho nhẹ, cứ dày vò da diết mãi. Trong cơn cùng cực còn nghĩ chẳng bao giờ kết thúc:

“Nhắm mắt ôi sao nửa hồn bỗng thương đau
Ôi sao ngàn trùng mãi xa nhau
[…]
Nhắm mắt chỉ thấy một chân trời tím ngắt
Chỉ thấy lòng nhớ nhung chất ngất”

Bạn bè của Phạm Đình Chương kể lại: ông viết ca khúc này vào năm 1970 theo đơn đặt hàng của hãng Liên Ảnh cho bộ phim “Chân Trời Tím” (1971). Chuyện phim đại ý kể về một cô ca sĩ phòng trà có giọng hát trời phú với chàng hạ sĩ quan quân đội yêu nhau tha thiết nhưng bị chiến tranh chia cắt. Còn “chân trời tím” trong tựa phim cũng như câu hát được với lên khá cao trong quả xử lý âm thanh của Bằng Kiều thì vốn bắt nguồn từ chi tiết: cái mộng tưởng bên nhau được tô vẽ, cái chân trời tím mơ ước nay đã tan nát, vỡ vụn rồi!

 

Tuy nhiên, viết theo kịch bản phim thì chưa chắc đã bi ai đến thế, nếu cuộc đời của Phạm Đình Chương không phải “cả hồn thương đau” ngoài đời thực. Năm 1950-1967 là bi kịch chết điếng của Phạm gia khi vợ ông là ca sĩ Khánh Ngọc tòm tem với ông anh rể quý – nhạc sĩ Phạm Duy (em dâu và anh rể trong nhà lén lút chấm mút).

Vụ bắt ghen tại trận mang tên “ăn chè xứ Nhà Bè” năm đấy làm cả cái Sài Gòn loạn lên với cập nhật hình ảnh, tình tiết còn căng thẳng hơn kỳ án nghìn tỷ nhà Trung Nguyên hiện giờ. Phạm Duy cầu cứu cả đến Bộ văn hóa thông tin mà chỉ như đổ dầu vào lửa vì gia thế của nhà Phạm Đình Chương – quá khủng, có thể xem như “royal family” của tân nhạc Việt Nam thời kỳ bấy giờ: bố ông Chương là nghệ sĩ đàn tranh nổi tiếng Phạm Đình Phụng, còn cá nhân ông là giọng ca chính trong ban hợp ca gia đình mang tên Thăng Long với các thành viên Đình Chương, Đình Viêm, Thái Hằng (vợ Phạm Duy), Thái Thanh, Khánh Ngọc (vợ Phạm Đình Chương). Phạm Duy đôi lúc cũng xuất hiện và hòa ca cùng các thành viên của gia đình vợ.

Sau kỳ án, Phạm Duy do xấu hổ quá phải rời ban nhạc, đại gia đình rạn nứt, Đình Chương và vợ cũng ly hôn và khiến ông Chương đổi thay hoàn toàn. Từ một ca sĩ thời danh luôn chải chuốt, ăn vận kiểu cách, ông Chương trở thành ông chú xuề xòa “phóng túng hình hài, ít ăn ít nói hẳn đi, mà có nói cũng thường hừ một tiếng giọng mũi. Một nhát chém hư vô đã làm thay đổi Phạm Đình Chương!” (trính lời của Nhà báo Phan Lạc Phúc).

Anh thanh niên có đôi mắt luôn hay háy và cười rất tươi trong các hình ảnh tư liệu của ban hợp ca Thăng Long từ bao giờ đã trở thành một ông chú khắc khổ, luôn chau đôi mày và dần bảng lảng vào cõi đau thương với loạt nhạc phẩm bi sầu: Nửa Hồn Thương Đau, Người Đi Qua Đời Tôi, Khi Tôi Chết Hãy Đem Tôi Ra Biển… Có những nhạc phẩm ông tự viết, có những nhạc phẩm là phổ từ thơ của nhà thơ Thanh Tâm Tuyền nhưng không thể phủ nhận những giai điệu của Phạm Đình Chương đã khiến những câu chữ đã vốn ai oán càng trở nên đau đáu da diết hơn.

Mà quay lại với Nửa Hồn Thương Đau và quả ảnh mình chụp năm ngoái tại dốc Nhà Bò – Đà Lạt, thứ đang feature cho cái tút dài nghuệch này. Mình chợt nghĩ: may mắn quá, nếu biết bài hát này sớm hơn thì… hỏng. Đứng ở đây vào buổi tối, nhìn xe máy đổ xuống con dốc dựng đứng, mắt căng ra nhìn mấy nhúm sáng từ đèn xe máy lăn nhanh như thả nhanh quả bóng, đầu chới với vì ca khúc sắp tròn 50 tuổi lẻ này thì như cầm dao rạch dọc cõi lòng mất. Vào thời điểm bình thường nghe đã rạc lòng rạc dạ thì lúc buồn có muốn phóng xe lao thẳng xuống cho thỏa cuồng nộ, thỏa bê tha không?

Và mình tin vào thứ gọi là bước ngoặt đời người. Nếu không chết trong lòng từ thuở ấy, Phạm Đình Chương sẽ còn là Hoài Bắc (nghệ danh thời trong ban hợp ca Thăng Long) cất tiếng ca reo vui chan hòa, những sáng tác yêu đời yêu người. Sẽ không có Phạm Đình Chương đau đáu cho một mối tình dở, gặm nhấm đau thương cho tiêu sầu và một loạt ca khúc ai oán như cái bóng hắt, như tiếng rít thuốc lào vang Chuồng Bò trong đêm muộn của đứa cháu không biết hát nhạc của ông hay không nhưng hát nhạc Khánh Ly rất tài.

Chẳng phải mọi thứ xảy ra đều khéo sắp đặt?

(*) nội dung tham khảo nhiều nơi, đặc biệt là cothommagazine với tài liệu hấp dẫn nhất và cách dùng từ giàu cảm hứng)